Tiêu chảy cấp ở trẻ em: Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị

Tiêu chảy cấp ở trẻ em là bệnh lý thường gặp, gây ra bởi nhiều nguyên nhân như tác dụng phụ với thuốc, dị ứng với thức ăn, nhiễm trùng, nhiễm virus,… 

Lúc mắc bệnh, trẻ thường sẽ ăn ít hơn, khả năng hấp thụ chất dinh dưỡng thấp. Do đó, nếu bệnh ko được phát hiện và điều trị kịp thời, tiêu chảy cấp ở trẻ em mang thể làm cho bé bị suy dinh dưỡng và mất nước nghiêm trọng.. 

Bài viết được tư vấn chuyên môn bởi ThS.BS Nguyễn Anh Duy Tùng – Trung tâm Thông tin Y khoa, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM.

Nội dung bài viết

Tiêu chảy cấp ở trẻ là gì?

Tiêu chảy cấp ở trẻ tình trạng bé đi tiêu nhiều lần hơn thường ngày, ≥ 3 lần/ngày, lượng dịch trong phân của bé thay đổi làm cho phân lỏng như nước hoặc giống đàm máu. Tình trạng này kéo dài ko quá 14 ngày. 

Lưu ý, đối với trẻ sơ sinh đang còn được nuôi bằng sữa mẹ hoàn toàn, bé thường sẽ đi tiêu sau bữa bú, ko sốt, bú nhiều và chơi đùa vui vẻ thì bé vẫn đang hoàn toàn thường ngày, ko bị tiêu chảy cấp. Nếu bé đi tiêu 5-7 lần/ngày, phân sệt, mang mùi chua, khá xanh tức là đường tiêu hóa của bé mang vấn đề: trẻ mang thể bị tiêu chảy cấp.

Lúc trẻ bị tiêu chảy, bé cần được rà soát nguyên nhân, chẩn đoán và mang phương pháp điều trị đúng cách vì đây mang thể là bệnh nhưng cũng mang thể là triệu chứng của cách vấn đề về tiêu hóa. 

Trẻ bị tiêu chảy cấp mang tần suất đi vệ sinh nhiều hơn thường ngày

Nguyên nhân tiêu chảy cấp ở trẻ em

Tiêu chảy cấp ở trẻ em được gây ra bởi nhiều nguyên nhân khác nhau nhưng chủ yếu là do siêu vi. Dưới đây là những nguyên nhân gây ra tình trạng này ở trẻ:

  • Trẻ bị tiêu chảy do nhiễm trùng đường ruột, được gây ra bởi những tác nhân gây bệnh, bao gồm:
    • Virus: Rotavirus là tác nhân gây tiêu chảy cấp phổ biến và nguy hiểm nhất – thậm chí đe dọa tính mệnh của trẻ nếu chưa được phòng ngừa bằng vaccine. Ngoài ra còn mang Astroviruses, Adenoviruses, Norwalk Virus, Parvoviruses, Noroviruses, Caliciviruses;
    • Vi khuẩn gây nhiễm trùng: Bacillus, Campylobacter jejuni, lỵ trực khuẩn, thương hàn, Clostridium botulinum, E. coli, Listeria monocytogenes, Salmonella spp, Shigella spp, Staphylococcus aureus, Vibrio cholerae, Yersinia enterocolitica…;
    • Ký sinh trùng: Cryptosporidium, Entamoeba histolytica, Giardia lamblia, Toxoplasma gondii, …;
  • Trẻ bị tiêu chảy cấp do nhiễm trùng ngoài ruột: nhiễm trùng đường hô hấp, tiết niệu, nhiễm trùng huyết, viêm tai giữa, viêm não, viêm màng não, thủ công mồm, sởi,…;
  • Một số nguyên nhân khác: dị ứng thức ăn (thường là sữa bò, lạc, hải sản, trứng,…), tác dụng phụ của thuốc (thường là những loại thuốc kháng sinh, nhuận trường hay thuốc kháng virus), hóa trị, xạ trị, rối loạn khả năng tiêu hóa và tiếp thu, suy giảm miễn nhiễm, thiếu vitamin hoặc một số bệnh lý ngoại khoa khác…

Những yếu tố làm tăng nguy cơ tiêu chảy cấp ở trẻ: 

  • Trẻ từ 6-11 tháng tuổi, lúc trẻ khởi đầu bước vào giai đoạn ăn dặm;
  • Trẻ ko được nuôi bằng sữa mẹ từ 4-6 tháng trước hết, cai sữa sớm;
  • Nguồn thức ăn và nước uống ko đảm bảo vệ sinh;
  • Trẻ suy dinh dưỡng, ốm yếu, suy giảm miễn nhiễm do HIV hoặc sau lúc hết bệnh sởi;
  • Ko đảm bảo vệ sinh trước lúc chuẩn bị thức ăn cho bé, cho bé ăn và sau lúc dọn phân cho bé;
  • Thời tiết nóng ẩm tạo điều kiện cho vi khuẩn và virus phát triển: mùa đông, virus Rota phát triển và lây lan nhanh chóng, gây tiêu chảy cho bé, còn mùa hè trẻ dễ bị tiêu chảy do nhiễm khuẩn;

Rotavirus là nguyên nhân chủ yếu gây tiêu chảy cấp ở trẻ em

Triệu chứng tiêu chảy cấp ở trẻ em

Triệu chứng tiêu biểu nhất của tiêu chảy cấp tính là trẻ đi tiêu phân lỏng với tần suất nhiều hơn thường ngày. Tuy nhiên, tần suất đi tiêu và tính chất phân của trẻ cần được thẩm định dựa trên độ tuổi, loại thức ăn của bé.

  • Đối với trẻ sơ sinh, dưới 6 tháng tuổi, tần suất đi tiêu thường ngày của bé dao động từ 3-10 lần/ngày. Phân của bé mềm, mang màu xanh lá, vàng hoặc nâu, mang thể mang hạt nhỏ màu trắng lộm cộm trong phân;
  • Phân của bé bú sữa mẹ sẽ lỏng hơn, bé đi tiêu nhiều hơn so với bé uống sữa công thức;
  • Trẻ trên Một tuổi thường sẽ đi tiêu 1-Hai lần/ ngày. Phân của bé mềm, thành khuôn.

Ngoài ra, lúc trẻ bị tiêu chảy cấp, phân của bé lỏng, nhiều nước, mang mùi hôi, tanh khó chịu. Đồng thời, bé cảm thấy mỏi mệt, thường xuyên quấy khóc, sốt, đau bụng, buồn nôn, nôn. 

Điều trị bệnh tiêu chảy cấp ở trẻ

Trẻ mang những biểu hiện tiêu chảy cấp cần được đưa tới bệnh viện rà soát và điều trị càng sớm càng tốt, tránh kéo dài làm cho trẻ bị rối loạn điện giải, mất nước nghiêm trọng và gây nguy hiểm tới sức khỏe và mạng sống của bé. 

Thông thường, chưng sĩ sẽ yêu cầu mẹ sản xuất thông tin về những triệu chứng mà bé đã mang như: 

  • Thời khắc bé khởi đầu đi ngoài phân lỏng;
  • Tần suất đi tiêu của bé;
  • Sự thay đổi về màu sắc, độ đặc của phân;
  • Bé mang nôn ko, số lần nôn của bé, thời khắc bé nôn;
  • Bé đã tiêm vacxin chưa;
  • Bé mang đang sử dụng thuốc gì ko;
  • Chế độ dinh dưỡng của bé như thế nào;
  • Bé mang sốt, khóc nhiều, khát nước, chảy mủ tai, sổ mũi hay phát ban ko,….

Sau lúc đã nắm bắt được tình hình và biểu hiện bệnh của bé, chưng sĩ sẽ tiến hành một số phương pháp để rà soát xác thực mức độ bệnh và nguyên nhân gây bệnh của trẻ để lựa chọn phương pháp điều trị thích hợp:

  • Xét nghiệm điện giải đồ nhằm thẩm định mức độ mất nước của trẻ;
  • Xét nghiệm CTM, CRP được thực hiện lúc trẻ sốt và nghi ngờ trẻ bị tiêu chảy cấp do nhiễm khuẩn, mang tín hiệu mất nước;
  • Soi, cấy phân được thực hiện lúc nghi ngờ bé bị tiêu chảy cấp do nhiễm khuẩn;
  • Soi tươi phân để tìm ký sinh trùng;
  • Siêu thanh bụng lúc trẻ bị đau bụng, phân lẫn máu, nôn nhiều;
  • chụp X-quang bụng nếu bé bị chướng bụng, X-quang phổi lúc nghi ngờ bé bị viêm phổi…

Sau lúc đã biết được nguyên nhân và mức độ nghiêm trọng của bệnh, chưng sĩ sẽ lựa chọn phương pháp điều trị tiêu chảy cấp cho bé. Những phương pháp điều trị này đều dựa trên nguyên tắc bù nước và điện giải.

  • Đối với trẻ bị tiêu chảy cấp ở mức độ nhẹ, ko bị mất nước: Trẻ nên duy trì chế độ dinh dưỡng thường ngày;
  • Đối với trẻ bị mất nước, bé cần được bù lại lượng nước đã mất. Sau lúc đã được bù đủ nước, bé mang thể tiếp tục với đề độ dinh dưỡng hằng ngày. Một số cách để bù nước, giảm nhẹ những triệu chứng tiêu chảy cấp của trẻ:
  • Liệu pháp bù nước qua đường uống (ORT): Đây là phương pháp bù nước dễ thực hiện, an toàn và tiết kiệm, được sử dụng để thay thế cho truyền dịch tĩnh mạch. Trong thành phần của dung dịch bù nước (ORS) mang chứa glucose và một số chất điện giải bao gồm natri, kali, clorua với tỷ lệ thích hợp nhằm thay thế lượng nước và chất điện giải bị mất đi do những triệu chứng nôn ói, tiêu chảy gây ra. 
  • Nếu trẻ ko đáp ứng với liệu pháp bù nước qua đường uống, thậm chí là rơi vào trạng thái hôn mê, chưng sĩ mang thể chỉ định bù đường bằng phương pháp truyền dịch qua đường tĩnh mạch;
  • Sử dụng thuốc tương trợ: thuốc chống nôn, thuốc chống tiêu chảy, thuốc tương trợ hệ tiêu hóa, Probiotic…

Trẻ bị tiêu chảy cần được điều trị sớm và đúng cách

Cách chăm sóc trẻ bị tiêu chảy cấp

Trong một số trường hợp, sau lúc đã xác định được nguyên nhân gây bệnh, và mang sự đồng ý của chưng sĩ về việc chăm sóc bé tại nhà, mẹ mang thể thực hiện những cách sau để điều trị tiêu chảy cấp cho bé:

  • Cho bé uống đủ nước. Mẹ mang thể cho bé uống dung dịch bù nước (ORS) theo đúng chỉ định của chưng sĩ. Đồng thời, mẹ mang thể cho bé uống thêm nước trái cây để sản xuất vitamin và bổ sung nước cho thân thể. Trung bình một ngày bé cần uống 8-12 cốc nước, tương đương với 2-3 lít nước để bù lại lượng nước và điện giải đã mất đi;
  • Thực hiện chế độ dinh dưỡng thường ngày, đầy đủ và khoa học cho bé. Mẹ nên chia bữa ăn thành nhiều bữa nhỏ hơn đẻ bé dễ tiêu hóa. 
    • Toàn bộ, trẻ bị tiêu chảy cấp (ko dị ứng với sữa bò) đều mang thể tiêu hóa những sản phẩm sữa bò thuần chất nên mẹ ko cần pha loãng sữa;
    • Mẹ nên cho trẻ ăn uống đầy đủ, kết hợp những thực phẩm chứa carbohydrate phức hợp (gạo, tiểu mạch, khoai tây,…), thịt nạc, trái cây, rau xanh,… tránh chế độ ăn BRAT (viết tắt của chuối, gạo, sốt táo và bánh mì nướng – Bananas, Rice, Applesauce and Toast), chỉ cho uống chất lỏng làm cho bé thiếu chất, suy dinh dưỡng;
    • Tránh cho trẻ sử dụng những thực phẩm chứa những chất béo khó hấp thụ, những thức uống thể thao chứa nồng độ glucose và điện giải ko thích hợp;
    • Bổ sung men vi sinh nhằm sản xuất lợi khuẩn cho hệ tiêu hóa.

Cách phòng ngừa bệnh tiêu chảy cấp ở trẻ

Để ngăn ngừa và hạn chế sự lây lan bệnh tiêu chảy cấp ở trẻ, bố mẹ nên lưu ý:

  • Trước và sau lúc chăm sóc cho bé, mẹ cần rửa tay và khử khuẩn tỷ mỉ. Trẻ mắc bệnh và trong thời kì điều trị tiêu chảy cấp cần được chữa khỏi hoàn toàn trước lúc tới trước hoặc vườn trẻ;
  • Lúc xử lý phân của trẻ, tã và giấy lau cần được xử lý tỷ mỉ, quần áo, khăn, nệm dính phân cầm được giặt sạch;
  • Thức ăn cho bé cần mang nguồn gốc rõ ràng, hợp vệ sinh, được nấu chín kỹ;
  • Ko cho bé ăn lại thức ăn đã cũ.

Những lưu ý cho mẹ lúc trẻ bị tiêu chảy cấp

Tiêu chảy cấp ở trẻ em cần được phát hiện sớm và điều trị đúng cách. Dưới đây là một số lưu ý mẹ cần biết lúc trẻ bị tiêu chảy cấp. 

1. Lúc nào nên đưa trẻ tới bệnh viện

Mẹ cần đưa trẻ tới bệnh viện để được những chưng sĩ chẩn đoán và điều trị ngay lúc bé mang một trong những triệu chứng sau:

  • Phân lẫn máu;
  • Trẻ mang những tín hiệu mất nước: rất khát, môi, da khô, khóc ko mang nước mắt…
  • Bỏ ăn, uống;
  • Đau bụng dữ dội, dằng dai, xuất hiện theo từng cơn;
  • Nôn ói nhiều lần;
  • Đi tiêu trên 8 lần trong 6 giờ;
  • Trẻ yếu, mỏi mệt, thờ ơ;
  • Trẻ ngủ li so bì, khó đánh thức;
  • Thóp của trẻ sơ sinh bị lõm;
  • Dịch nôn mang màu xanh;
  • Tình trạng tiêu chảy ko giảm sau 7 ngày…

2. Lúc nào trẻ mang thể xuất viện

Sau một thời kì điều trị tại bệnh viện, bé mang thể xem xét xuất viện lúc:

  • Bé ko còn tín hiệu mất nước;
  • Tình trạng rối loạn điện giải, kiềm toan, suy thận được kiểm soát;
  • Sở hữu thể bổ sung nước và điện giải bằng dung dịch bù nước;
  • Trẻ ko mắc những bệnh đi kèm khác…

Để biết thêm thông tin về sự phát triển và những vấn đề sức khỏe khác của trẻ, bạn mang thể liên hệ tới bệnh viện theo liên hệ:

Tiêu chảy cấp ở trẻ em là một bệnh lý ko gây nguy hiểm cho bé nếu được phát hiện và điều trị đúng cách. Lúc trẻ mắc bệnh, bố mẹ cần đưa bé tới bệnh viện uy tín để được rà soát và điều trị sớm. Lưu ý, việc sử dụng thuốc và những liệu pháp bù nước, bù điện giải để điều trị tiêu chảy cấp ở trẻ cần mang chỉ định của chưng sĩ. 

Giản Đơn


--- Cập nhật: 01-01-2023 --- suanoncolosence.com tìm được thêm bài viết Tiêu chảy cấp trẻ em: bệnh lý không thể coi thường từ website medlatec.vn cho từ khoá tiêu chảy cấp ở trẻ em.

Đối với trẻ em, tiêu chảy cấp là một trong những bệnh thường gặp và cũng là nguyên nhân hàng đầu gây ra tình trạng suy dinh dưỡng bởi vì lúc bị tiêu chảy, trẻ thường chán ăn, ăn ít và khả năng hấp thụ cũng kém đi. Vậy, nguyên nhân, tín hiệu của tiêu chảy cấp trẻ em là gì, bệnh mang nguy hiểm ko và cách phòng ngừa ra sao, hãy cùng Bệnh viện Đa khoa MEDLATEC tìm hiểu trong bài viết sau.

24/05/2022 | Tiêu chảy cấp - nguyên nhân, chẩn đoán và cách phòng tránh
11/05/2022 | Tư vấn: Bị tiêu chảy cấp nên ăn gì cho nhanh hồi phục
06/05/2022 | Hậu quả của tiêu chảy cấp nguy hiểm như thế nào?

1. Tiêu chảy cấp trẻ em là bệnh gì?

Nếu trong một ngày, trẻ đi tiểu nhiều lần hơn thường ngày và phân trở nên lỏng hơn, thậm chí là toàn nước hoặc trong phân mang đàm, máu thì đó mang thể là tín hiệu trẻ bị tiêu chảy cấp.

Trẻ bị tiêu chảy mang thể mang thêm những triệu chứng như sốt, đau bụng, nôn ói, biếng ăn và nguy hiểm hơn là mất nước nặng dẫn tới tử vong. Tín hiệu trẻ bị mất nước nặng là vật vã, li so bì, mắt trũng, môi khô, tiểu ít và đòi uống nước liên tục. Ở nhũ nhi mang thể còn hiện tượng thóp lõm.

Tiêu chảy cấp mang thể gặp ở trẻ em trong mọi lứa tuổi

2. Những tín hiệu cho thấy trẻ bị tiêu chảy cấp

Tùy từng độ tuổi của trẻ, những tín hiệu của tiêu chảy cấp cũng khác nhau.

Đối với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới Một tuổi 

Thường thể hiện ở việc trong một ngày, trẻ đi tiêu gấp đôi thường ngày, khoảng từ 3 – 10 lần, thậm chí là hơn. Nhìn bằng mắt thường, mang thể thấy phân sệt hoặc lỏng, mang nhiều màu xanh, vàng hoặc nâu.

Những trẻ còn bú mẹ mang số lần đi tiêu nhiều hơn và phân mang nhiều nước hơn so với những trẻ uống sữa ngoài.

Ở những trẻ em từ Một tuổi trở lên

Thường mang biểu hiện đau bụng, sốt và trong một ngày, mang thể đi tiêu 3 lần hoặc hơn với phân nhiều nước, lỏng, mang mùi tanh. Cùng với đó, trẻ trở nên mỏi mệt, quấy khóc, nôn nhiều.

Tiêu chảy cấp làm cho trẻ mỏi mệt, quấy khóc

3. Một số nguyên nhân thường gặp

Tác nhân gây tiêu chảy phổ biến, thường gặp ở trẻ em là virus đặc trưng là virus Rota. Đây là nguyên nhân gây bệnh nặng, thậm chí đe dọa tới tính mệnh của trẻ, nhất là trẻ dưới Hai tuổi, Một số trường hợp do vi khuẩn (E.coli, tả, lỵ) và ký sinh trùng. Những trẻ sử dụng kháng sinh bừa bãi hay rối loạn tiêu hóa lúc đổi sữa cũng mang thể bị tiêu chảy.

Ngoài ra, bệnh lý này thường gặp hơn đối với một số trường hợp như:

- Trẻ khởi đầu ăn dặm, khoảng từ 6 – 11 tháng tuổi.

- Bệnh mang nguy cơ cao ở những trẻ suy dinh dưỡng hoặc suy giảm miễn nhiễm. 

- Khí hậu nhiệt đới gió mùa ở Việt Nam là điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của virus Rota, đặc trưng trong mùa khô lạnh.

- Một số thói quen của người to hoặc người chăm sóc trẻ như: vệ sinh bình bú ko kỹ, cho trẻ ăn dặm bằng những loại thức ăn ko thích hợp, ko rửa tay lúc chế biến thức ăn hoặc lúc chăm trẻ, sự ô nhiễm nguồn nước, nhà tiêu ko hợp vệ sinh…cũng mang thể làm cho lây lan dịch bệnh.

4. Cha mẹ cần làm gì lúc con bị tiêu chảy cấp?

- Tăng cường cho trẻ uống nước, mang thể uống thêm dung dịch nước biển khô ORS, nước cháo.

- Cho bú nhiều lần và thời kì bú lâu hơn đối với những trẻ vẫn còn bú mẹ.

- Cho trẻ ăn thành nhiều bữa và ăn từng chút một, tăng cường thêm trái cây, đặc trưng là chuối, cam, hồng xiêm. 

- Tránh sử dụng đồ uống mang ga hoặc những loại nước trái cây công nghiệp, tránh cho ăn một số loại thực phẩm khó tiêu như: những loại đỗ nguyên hạt, măng, ngô.

- Đối với những trẻ to, cho uống bù điện giải theo đúng nồng độ quy định.

5. Một số giải pháp phòng bệnh

Để phòng bệnh tiêu chảy cấp trẻ em, Cục y tế dự phòng, Bộ Y tế khuyến cáo:

Tăng cường công việc vệ sinh tư nhân và môi trường sống:

- Việc sử dụng nước sát khuẩn, xà phòng để rửa tay là thiết yếu, cần được thực hiện thường xuyên.

- Xây dựng nhà tiêu đúng chuẩn, đi tiêu đúng nơi quy định, ko đổ những loại rác thải và phân xuống nguồn nước như: ao, hồ, sông, suối.

- Ko tưới rau, bón cây bằng phân tươi.

- Tiêu dùng cloramin B để rửa đồ sử dụng, đồ chơi cho trẻ.

- Ko tụ tập ăn uống ở vùng mang dịch và tránh tới khu vực này nếu ko thực sự cần thiết.

Bảo vệ nguồn nước, bảo đảm dinh dưỡng, an toàn vệ sinh thực phẩm

- Cho trẻ ăn thức ăn hợp vệ sinh, đầy đủ dinh dưỡng và thích hợp với lứa tuổi.

- Ăn chín, uống chín, ko ăn những loại thực phẩm quá hạn sử dụng hoặc mang nguồn gốc xuất xứ ko rõ ràng

- Bảo quản thực phẩm đúng cách, tránh tích trữ đồ ăn quá lâu trong tủ lạnh, dễ sinh ra vi khuẩn.

- Giữ cho nguồn nước sinh hoạt được sạch sẽ, đổ rác đúng nơi quy định.

- Tiêu dùng Cloramin B để sát khuẩn nước trong vùng mang dịch.

Chú trọng giữ gìn vệ sinh tư nhân, đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm

Theo dõi và tuân thủ lịch tiêm, uống vắc xin phòng bệnh cho trẻ

Đảm bảo trẻ được uống vắc xin ngừa virus Rota nhằm giảm nguy cơ mắc bệnh ở những năm tháng đầu đời.

6. Lúc nào trẻ cần được đưa tới bệnh viện?

Lúc thấy trẻ mang một trong những biểu hiện như: 

  • Đi tiêu nhiều hơn 8 lần trong vòng 6 giờ.

  • Trong phân mang máu.

  • Trẻ nôn ói nhiều, đau bụng.

  • Trẻ lử đử, li so bì, mỏi mệt, yếu sức.

  • Môi khô khốc và thường xuyên thấy khát.

cha mẹ nên nhanh chóng đưa con tới những hạ tầng y tế để được xử lý kịp thời tránh dẫn tới việc bệnh trở nặng, gây nhiều khó khăn cho điều trị.

Bệnh viện Đa khoa MEDLATEC đã khẳng định vị thế và uy tín trong khám, chữa bệnh với hàng ngũ chưng sĩ chuyên khoa đầu ngành, nhà cung cấp y tế nhiều năm kinh nghiệm, hệ thống trang thiết bị hiện đại và giá thành khám, chữa bệnh hợp lý.

Đặc thù, kế bên phòng xét nghiệm đạt tiêu chuẩn ISO 15189:2012 về chất lượng y tế, ngày 07/01/2022, Bệnh viện Đa khoa MEDLATEC đã vinh dự đón nhận chứng chỉ CAP do Hội Bệnh học Hoa Kỳ cấp.

Trong những năm qua, chuyên khoa Tiêu hóa của Bệnh viện Đa khoa MEDLATEC luôn được đầu tư về hàng ngũ chưng sĩ và cả hệ thống thiết bị phục vụ công việc chẩn đoán, điều trị những bệnh lý về đường tiêu hóa, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của khách hàng.

Kỳ vọng bài viết trên đã sản xuất cho quý phụ huynh một số nguyên nhân, tín hiệu và cách phòng ngừa tiêu chảy cấp trẻ em. Quý phụ huynh hãy gọi tới Tổng đài của MEDLATEC theo số 1900 56 56 56 để được tư vấn và hướng dẫn cụ thể.


--- Cập nhật: 01-01-2023 --- suanoncolosence.com tìm được thêm bài viết Bài giảng nhi khoa: Tiêu chảy cấp ở trẻ em từ website healthvietnam.vn cho từ khoá tiêu chảy cấp ở trẻ em.

Bài giảng nhi khoa: Tiêu chảy cấp ở trẻ em      

BS.CK2 Nguyễn Tuấn Khiêm

ĐẠI CƯƠNG

Khái niệm

Một đợt tiêu chảy được tính thời kì kể từ ngày trước hết bị tiêu chảy tới ngày mà sau đó trẻ đi phân thường ngày trong Hai ngày. Nếu sau Hai ngày mà trẻ tiêu chảy trở lại thì xem trẻ khởi đầu một đợt tiêu chảy mới.  

Dịch tễ học

Theo Tổ chức Y tế Thế Giới (WHO), hàng năm mang hơn 700 triệu lượt tiêu chảy ở trẻ < 5 tuổi ở những nước đang phát triển và 1.8 triệu trẻ chết vì bệnh này. Trên toàn toàn cầu, hàng năm mỗi trẻ mắc 3.3 lượt tiêu chảy. Tại Mỹ, mỗi năm mang 1,5 triệu lượt trẻ em khám bệnh vì bệnh tiêu chảy, mang 200.000 nghìn bé phải nhập viện, và mang khoảng bé 300 tử vong. Tại TP Hồ Chí Minh, tiêu chảy là nguyên nhân thứ Hai đưa trẻ tới khám tại những hạ tầng y tế. Từ tháng 2/20013 tới tháng 9/2014 mang trên 150 nghìn lượt bệnh nhi  tới khám tại Bệnh viện Nhi Đồng Một và 2. Sở hữu khoảng 80% trường hợp tử vong do tiêu chảy xảy ra ở nhóm trẻ dưới Hai tuổi, đỉnh cao nhất là 6-11tháng tuổi. Nguyên nhân chính gây tử vong của tiêu chảy cấp tính là do mất nước và điện giải.

Tiêu chảy là nguyên nhân hàng đầu gây suy dinh dưỡng. Lúc bị tiêu chảy bệnh nhi ăn ít đi trong và khả năng tiếp thu những chất dinh dưỡng bị giảm, trong lúc đó nhu cầu dinh dưỡng lại tăng do nhiễm trùng. Thói quen kiêng cữ lúc bị tiêu chảy góp phần làm tình trạng suy dinh dưỡng nặng thêm.

Đường lây truyền và những tác nhân gây bệnh:

Đường lây truyền: Những tác nhân gây bệnh thường gây bệnh bằng đường phân mồm.

Yếu tố vật chủ :

Tuổi phần nhiều tiêu chảy xảy ra trong Hai năm đầu của cuộc sống, cao nhất là ở trẻ 6-11 tháng tuổi. Lúc mới tập ăn dặm, tập bò.

Tình trạng dinh dưỡng: Trẻ bị suy dinh dưỡng dể mắc tiêu chảy những đợt tiêu chảy kéo dài hơn dễ bị tử vong hơn, nhất là những trẻ bị suy dinh dưỡng nặng.  

Tình trạng suy giảm miễn nhiễm: Trẻ bị suy giảm miễn nhiễm tạm thời như sau mắc Sởi hoặc kéo dài như mắc bệnh AIDS, Lao  làm tăng tính cảm thụ với tiêu chảy.         

Tính chất mùa:  

Tiêu chảy do VK thường xảy ra cao nhất vào mùa nóng.  

Tiêu chảy do VR thường xảy ra cao nhất vào mùa đông.

Tập quán làm tăng nguy cơ tiêu chảy cấp:

Những trẻ ko được nuôi bằng sữa mẹ khả năng mắc tiêu chảy gấp 30 lần so với trẻ được bú sữa mẹ hoàn toàn.

Ngưng sữa mẹ sớm trước Một tuổi. Cho trẻ bú bình. 

Thiếu Vitamin A và kẽm.

Bảo quản thức ăn đã nấu chín ko đảm bảo.   

Sử dụng nguồn nước bị ô nhiễm.  

Ko rửa tay trước lúc ăn và sau lúc đi ngoài.  

Ko xử lý phân hợp vệ sinh.  

Bệnh tiêu chảy gây thành dịch :  

Phẩy khuẩn tả týp 01 gây nên những vụ đại dịch với tỉ lệ mắc bệnh và tử vong cao ở mọi lứa tuổi.

Tác nhân gây bệnh:  

a. Vi rút: Rotavirus là tác nhân chính gây tiêu chảy ở trẻ em dưới Hai tuổi, mang 4 loại týp huyết thanh gây bệnh. Lúc bị nhiễm Một týp, thân thể chỉ đáp ứng tiêu chảy với týp đó, trẻ vẫn mang thể mắc những týp khác.  

Những virus khác: Adenovirus, Enterovirus, Astrovirus, Norwalk virus cũng gây tiêu chảy.

Vi khuẩn:

E Coli

Coli sinh độc tố ruột, Enterotoxigenic Escherichia Coli (ETEC)

Coli bám dính, Enteroadherent Escherichia Coli (EAEC)  

Coli gây bệnh, Enteropathogenic Escherichia Coli (EPEC)  

Coli xâm nhập, Enteroinvasive Escherichia Coli (EIEC)

Coli gây chảy máu ruột, Enterohemorhagia Escherichia Coli (EHEC).  

Lỵ trực trùng: Shigella.

Là tác nhân gây lỵ trong 60 % những đợt lỵ. Trong những đợt lỵ nặng mang thể xuất hiện phân tóe nước. Sở hữu 4 nhóm huyết thanh S. Plexneri, S Dysenteriae, S Boydi, S Sonei. Nhóm S. Plexneri là nhóm phổ biến nhất trong những nước đang phát triển.

Campylobacter Jejuni: gây bệnh chủ yếu ở trẻ nhỏ, lây qua xúc tiếp với phân, uống nước, ăn sữa và thực phẩm bị ô nhiễm. Bệnh thường diễn biến nhẹ và thường kéo dài 2-5 ngày.  

Salmonella ko gây thương hàn: Do lây từ xúc vật nhiễm trùng hoặc thức ăn động vật bị ô nhiễm. Salmonella thường gây tiêu chảy phân tóe nước, thỉnh thoảng cũng biểu hiện như HC lỵ .  

Vi khuẩn tả Vibrio Cholerae 01:

Sở hữu Hai týp sinh vật và Hai týp huyết thanh. Vi khuẩn tả gây tiêu chảy xuất tiết qua trung gian độc tố tả. Tiêu chảy mang thể nặng dẫn tới mất nước điện giải nặng trong vài giờ. Trong vùng lưu hành dịch người to đã mang miễn nhiễm, tả chủ yếu xảy ra ở trẻ em.    

Ký sinh trùng:  

Entamoeba Histolytica: Xâm nhập vào liên bào hồi tràng hay ruột già tạo ra những  ổ áp xe nhỏ và loét .

Giardia Lamblia: Là đơn bào bám dính trên liên bào ruột non làm teo  nhung mao ruột gây tiêu chảy kém tiếp thu.

Cryptospoydium: Gây tiêu chảy ở trẻ nhỏ, bệnh nhân suy giảm miễn nhiễm (AIDS). Tiêu chảy thường nặng và kéo dài.

CƠ CHẾ BỆNH SINH BỆNH TIÊU CHẢY:

Sở hữu thể phân chia thành 4 loại cơ chế gây bệnh

Tiêu chảy xâm nhập

Những tác nhân gây bệnh xâm nhập vào trong tế bào liên bào ruột non, ruột già, nhân lên và phá hủy tế bào, làm bong tế bào và gây phản ứng viêm. Hậu quả những quá trình này là sản phẩm phá hủy tế bào, phản ứng viêm được bài xuất vào trong lòng ruột gây nên tiêu chảy. Vi khuẩn gây bệnh: Shigella, Coli xâm nhập, Coli xuất huyết, Salmonella, Campylobacter jejuni, Entamoeba histolytica.

Tiêu chảy xuất tiết

Những tác nhân tiết ra độc tố ruột, những độc tố này tác động lên những hẻm liên bào nhung mao ruột làm gia tăng sự xuất tiết của ruột. Những tác nhân này ko làm tổn thương tế bào ruột ( tả, ETEC..).

Tiêu chảy do bám dính

Những tác nhân gây bệnh bám vào niêm mạc ruột, gây tổn thương liềm bàn chải của những tế bào ruột non, làm cản trở sự tiếp thu nước và điện giải. Vi khuẩn thường gặp: EPEC, EAEC, Rotavirus, Cryptospoydium, Giardia Lamblia…

Tiêu chảy do thẩm thấu

Do ăn hoặc uống một số chất mang độ tiếp thu kém hoặc độ thẩm thấu cao như: uống nước quá mặn hay quá ngọt ( bù ORS quá đậm đặc).

Hậu quả của tiêu chảy phân nước

Mất nước, mất Na+

Mất nước đẳng trương: Lượng nước và muối mất tương đương

Nồng độ Na thường ngày (130-150 mmol/lít)

Nồng độ thẩm thấu huyết tương thường ngày (275-295 mosmol/lít)

Mất 5% trọng lượng thân thể khởi đầu xuất hiện triệu chứng lâm sàng mất nước

Mất 10% sốc do giảm khối lượng tuần hoàn

Mất nước ưu trương: Uống nhiều những loại dịch ưu trương nồng độ Na+ thường đậm đặc kéo nước từ dịch ngoại bào vào lòng ruột, nồng độ Na+ dịch ngoại bào tăng kéo nước từ trong tế bào ra ngoài gây mất nước trong tế bào

Mất nước nhiều hơn mất muối 

Trẻ kích thích, khát nước nhiều, co giật xảy ra lúc Na+ tăng trên 165 mmol/lít

Mất nước nhược trương: Uống nhiều nước hoặc những loại dịch nhược trương gây mất nước dịch ngoài tế bào và ứ nước trong tế bào

Mất muối nhiều hơn mất nước

Nồng độ Na thấp (< 130 mmol/lít)

Nồng độ thẩm thấu huyết tương giảm (< 275 mosmol/lít)

Trẻ li so bì, thỉnh thoảng co giật nhanh chóng dẫn tới sốc do giảm khối lượng tuần hoàn

Nhiễm toan chuyển hóa

Do mất nhiều bicarbonate trong phân, nếu chức năng thận thường ngày, thận sẽ điều chỉnh và bù trừ. Nhưng lúc giảm khối lượng tuần hoàn gây suy thận, trẻ sẽ nhanh chóng nhiễm toan.

Mất kali

Do mất kali qua phân lúc bị tiêu chảy, đặc trưng ở trẻ suy dinh dưỡng. Kali giảm gây chướng bụng, liệt ruột cơ năng, loạn nhịp tim, nhược cơ toàn thân.

TRIỆU CHỨNG LÂM SÀNG

Khai thác bệnh sử

Trẻ bị tiêu chảy trong bao lâu?

Sở hữu máu trong phân ko?

Sở hữu kèm ói? Kèm sốt?

Chế độ ăn uống, dinh dưỡng.

Khai thác yếu tố dịch tễ tả.

Xem phân: số lần đi, mùi? Màu xanh hay vàng; mang kèm đàm máu?

Khám lâm sàng

Triệu chứng mất nước

Cần phải tiến hành ngay thẩm định tình trạng mất nước

Xác định cân nặng.

Mạch: thường ngày, hay nhanh nhẹ

Toàn trạng: tỉnh táo hay li so bì, khó đánh thức, vật vã, kích thích.

Mắt: thường ngày, trũng, hoặc rất trũng và khô

Nước mắt: quan sát lúc trẻ khóc to mang nước mắt ko

Tín hiệu khát nước: trẻ khát, uống hào hứng ko uống được nước hoặc uống kém. 

Mồm và lưỡi: môi và lưỡi khô nếu mang mất nước

Thóp trước: lúc mất nước nhẹ và trung bình, thóp trước lõm hơn thường ngày và rất rõ lúc mất nước nặng

Triệu chứng toàn thân

Tình trạng dinh dưỡng: 

Nuôi dưỡng trẻ trước lúc bị tiêu chảy: bú mẹ hay bú sữa công nghiệp, chế độ ăn hiện tại

Trẻ mang bị suy dinh dưỡng ko

Sốt và nhiễm khuẩn

Trẻ mang thể bị nhiễm khuẩn phối hợp hoặc bị sốt như viêm phổi, nhiễm trùng huyết, nhiễm trùng tiểu, viêm tai giữa

Tìm tín hiệu biến chứng

Rối lọan điện giải: co giật, li so bì, bụng chướng, liệt ruột, giảm trương lực cơ.

Rối lọan kiềm toan: thở nhanh sâu.

Suy thận cấp: tiểu ít, vô niệu, cao huyết áp.

XÉT NGHIỆM CẬN LÂM SÀNG

Công thức bạch huyết cầu: bạch huyết cầu đa nhân trung tính tăng cao lúc tác nhân gây bệnh là vi trùng hoặc mang nhiễm trùng phối hợp kèm theo

Soi phân tươi: tìm hồng huyết cầu, bạch huyết cầu, ký sinh trùng

Ion đồ: xác định tình trạng rối loạn điện giải

Chức năng thận: lúc mang suy thận

Siêu thanh bụng: lúc mang tiêu máu, đau bụng nhiều, chướng bụng, ói nhiều

Xquang phổi: lúc nghi mang viêm phổi

Cấy phân

Đo ECG: lúc mang tín hiệu hạ Kali máu

CHẨN ĐOÁN

Tiêu chảy cấp hay hội chứng lỵ?

Sở hữu dấu mất nước?

Sở hữu biến chứng kèm theo?

Ko mất nước

Mất < 5% trọng lượng thân thể lúc trẻ thường ngày, chưa mang biểu hiện lâm sàng, điều trị tại nhà theo phác đồ A

Sở hữu mất nước

Mất nước nhẹ và trung bình, mang biểu hiện lâm sàng. Lúc mất nước nhẹ (5-6% trọng lượng thân thể), trẻ chỉ khát. Lúc mất nước trung bình (7-10% trọng lượng thân thể), trẻ vật vã kích thích, khát nhiều, mắt trũng, cần điều trị theo phác đồ B.

 

Mất nước nặng

Bảng 1: Phân độ mất nước

Tín hiệu

Ko mất nước

Sở hữu mất nước

Mất nước nặng 

Toàn trạng

Tốt, tỉnh táo

Vật vã, kích thích

Li so bì, hôn mê

Mắt

Thường nhật

Trũng 

Rất trũng

Khát

Ko khát, uống thường ngày

Khát, uống hào hứng

Uống   kém,    hoặc ko uống được

Dấu véo da

Nếp véo da mất nhanh

Nếp véo da mất chậm < 2s

Chẩn đoán

Bệnh nhi ko mang dấu mất nước

Nếu mang ≥ Hai tín hiệu là mang mất nước

Nếu mang ≥ Hai tín hiệu là mất nước nặng

Phác đồ điều trị

Phác đồ A

Phác đồ B

Phác đồ C

ĐIỀU TRỊ

Bù nước và điện giải

Phác đồ A

Hướng dẫn bà mẹ 3 nguyên tắc :

Cho trẻ uống nhiều nước để ngăn ngừa mất nước

Theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế Giới (WHO), dung dịch ưu tiên lựa chọn là gói bù nước ORS giảm thẩm thấu thay vì gói ORS chuẩn như trước đây. Những nghiên cứu cho thấy trẻ bị tiêu chảy cấp uống được ORS giảm thẩm thấu nhiều hơn ORS chuẩn, số lần ói giảm, số lần đi tiêu và lượng phân cũng ít hơn. Tỉ lệ chuyển sang truyền tĩnh mạch của nhóm uống ORS giảm thẩm thấu thấp hơn sắp 5 lần so nhóm uống ORS chuẩn. Lúc ko mang ORS giảm thẩm thấu thì mới cho uống bằng gói ORS chuẩn.

Bảng 2: So sánh những thành phần của ORS năm 1975 và 2005

 

Glucose g/l

Na (mmol/l)

K (mmol/l)

Cl (mmol/l)

Citrat (mmol/l)

Osmolarity (mosm/l)

WHO)

(2005)

13.5 (75)

75

20

65

10

245

WHO

(1975)

20 (111)

90

20

80

10

311

Sở hữu thể sử dụng những dung dịch pha chế tại nhà:

Nước ch¸o muèi: 3g muối + 80g gạo + 1,Hai lít nước đun sôi để nguội

Nước dừa muối:  3g muối + Một lít dừa tươi.

Nước lọc để nguội, nước trái cây. - Cho trẻ uống sau mỗi lần tiêu chảy:

Hoặc tính theo cân nặng: 10ml ORS/kg.

Tiếp tục cho ăn

Trẻ bú mẹ thì vẫn tiếp tục bú thường ngày.

Trẻ bú sữa bò thì tiếp tục cho bú, cho uống thêm nước lọc 100-200-ml /ngày.

Cho trẻ ăn thức ăn giàu dinh dưỡng, nấu chín, dể tiêu hóa ít nhất 6 lần /ngày.

Cho uống viên kẽm 10 – 14 ngày:

< 6 tháng tuổi 10 mg/ ngày.

≥ 6 tháng tuổi 20 mg/ ngày.

Lúc nào đưa trẻ tới khám ngay: 

Sốt cao.

Ăn uống kém. 

Khát nhiều. 

Ói nhiều. 

Sở hữu máu trong phân.

Phác đồ B

Trẻ mang tín hiệu mất nước cần điều trị tại hạ tầng y tế. Cần bù nước và điện giải bằng đường uống trong 4 giờ bằng ORS giảm thẩm thấu, số lượng uống dựa theo cân nặng.

Lượng ORS được tính: 50-100ml/kg/3-4 giờ (TB 75ml/kg/4h)

Trẻ < Hai tuổi cho uống từng thìa, cứ 1-Hai phút cho uống Một thìa. Trẻ to mang thể cho uống từng ngụm bằng cốc.

Nếu trẻ nôn nhiều, đợi 5-10 phút rồi tiếp tục cho uống nhưng uống chậm hơn.

Sau 4 giờ điều trị, thẩm định lại mức độ mất nước của trẻ để chọn phác đồ điều trị tiếp theo: 

Nếu mắt nước nặng thì chuyển sang điều trị phác đồ C

Nếu hết dấu mắt nước thì chuyển sang phác đồ A

Nếu còn mất nước lặp lại phác đồ B nhưng cần cho trẻ ăn

Phác đồ điều trị C

Bù dịch bằng đường tĩnh mạch. Bù nhanh nhất lượng nước đã mất, đặc trưng là lúc mang tín hiệu sốc do giảm khối lượng tuần hoàn.

Dung dịch truyền: Lactate Ringer, NaCl 0,9%, Dextrose saline

Số lượng dịch truyền: 100 ml/kg cân nặng

Tuổi

Lúc đầu truyền 30ml/kg trong

 Sau đó truyền 70ml/kg trong

Trẻ < 12 tháng

Một giờ

           5 giờ

30 phút

           Hai giờ 30 phút

Trong lúc truyền tĩnh mạch, cần cho trẻ uống thêm dung dịch Oresol giảm thẩm thấu 5 ml/kg/giờ nếu trẻ uống được.

Cứ mỗi 30 phút thẩm định lại, nếu tình trạng mất nước ko cải thiện tốt thì truyền nhanh hơn. Khám và thẩm định lại mỗi giờ cho tới lúc tình trạng mất nước cải thiện.

Cuối giai đoạn bù nước cần thẩm định lại và phân độ mất nước, chọn phác đồ thích hợp để điều trị tiếp. Nếu còn mất nước nặng tiếp tục bù theo phác đồ C. Nếu đã hết mất nước nặng mang thể chuyển sang điều trị phác đồ B hoặc phác đồ A và kết hợp cho trẻ ăn.

Trường hợp ko mang khả năng truyền tĩnh mạch, bù dịch bằng ống thông dạ dày với ORS giảm thẩm thấu 20 ml/kg/giờ hoặc nếu ko đặt được ống thông dạ dày cần phải tiếp tục cho trẻ uống 20 ml/kg/giờ nếu được, đồng thời chuyển bệnh nhi tới hạ tầng y tế mang điều kiện để bù dịch bằng đường tĩnh mạch. 

Nếu mang những rối loạn điện giải và rối loạn thăng bằng kiềm toan, cần được chẩn đoán và điều trị thích hợp.

Dinh dưỡng cho bệnh nhi

Giảng giải cho bà mẹ ko bắt nhịn ăn, kiêng sữa, phải đảm bảo sản xuất chất dinh dưỡng cho bệnh nhi trong thời kì bị tiêu chảy

Nếu trẻ mang tín hiệu mất nước, tiếp tục cho bú mẹ, cho ăn dần những thức ăn khác và nhanh chóng quay lại chế độ ăn thường ngày.

Lúc trẻ khỏi bệnh tiêu chảy, cho trẻ ăn thêm Một bữa Một ngày ít nhất trong Hai tuần.

Điều trị nhiễm trùng

Lỵ Shigella, Salmonella

Ciprfloxacin 30mg/kg/ngày chia Hai lần/Hai ngày. Nếu đáp ứng sử dụng đủ 5 ngày. 

Nếu ko đáp ứng thì sử dụng Ceftriaxon 50-100mg/kg/ngày chia Hai lần/5 ngày.  

Azithromycin 10mg/kg/ngày uống Một lần

Lỵ Amip: Metronidazole 30mg/kg/ngày x 5-7 ngày

Đơn bào Giardia: Metronidazole 30mg/kg/ngày x 5-7 ngày

Tả nặng:

Ciprfloxacin 30mg/kg/ngày chia Hai lần/3 ngày, hoặc

Erythromycin 40 mg/kg/ngày/3 ngày, hoặc

Azithromycin 10 mg/kg/ngày/3 ngày.

Campylobacter jejuni: 

Erythromycin 50 mg/kg/ngày/5 ngày, hoặc

Azithromycin 5–10 mg/kg/ngày/5 ngày

EPEC, ETEC, EIEC: 

Ciprofloxacin 30mg/kg/ngày chia Hai lần/5 ngày hoặc 

Bactrim 48mg/kg/ngày/Hai lần/5-10 ngày.

Điều trị tương trợ khác

Sở hữu thể bổ sung thêm vi khuẩn sống đường ruột (probiotic: Lactobacillus, Bifidobacterium) vì mang một số nghiên cứu cho thấy chúng mang tác dụng trong những trường hợp tiêu chảy ở một số nước đang phát triển.

Thuốc chống nôn: nếu trẻ nôn nhiều lần, mang thể uống Domperidon với liều 2,5mg/10kg/lần hoặc Metoclopramide (Primperan) với liều 1-Hai giọt/kg/lần(lúc sử dụng Metoclopramide phải tỷ mỉ vì mang thể gây hội chứng ngoại tháp) hoặc sử dụng Pipolphen (Promethazine) 1mg/kg TB.

Thuốc giảm nhu động ruột, Imodium… làm mất khả năng đào thải tác nhân gây bệnh ra ngoài nên ko sử dụng để điều trị tiêu chảy cấp.

Co giật: cần tìm nguyên nhân do sốt cao, hạ đường huyết, rối loạn điện giải

Nếu mang những rối loạn điện giải và rối loạn thăng bàng kiềm toan cần được chẩn đoán và điều trị thích hợp.

Cần tìm tín hiệu những bệnh nhiễm trùng kèm theo và điều trị kháng sinh thích hợp.

PHÒNG BỆNH

Nuôi con bằng sữa mẹ: nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ 6 tháng đầu và cho bú tới 18-24 tháng.

Cải thiện tập quán cho trẻ ăn dặm: chỉ cho trẻ ăn dặm sau 6 tháng, cho ăn theo 4 ô vuông thức ăn.

Sử dụng nguồn nước sạch cho vệ sinh và ăn uống

Rửa tay sạch bằng xà phòng trước lúc làm thức ăn và sau lúc đi ngoài

Sử dụng nhà vệ sinh hợp vệ sinh và xử lý an toàn phân trẻ nhỏ bị tiêu chảy

Tiêm phòng sởi: Trẻ em mắc sởi sễ bị tiêu chảy, mắc lỵ nặng dễ bị tử vong. Tiêm vắc xin sởi mang thể phòng ngừa được 25% tử vong liên quan tới tiêu chảy của trẻ < 5 tuổi. Hiện nay, đã mang vắc xin phòng tiêu chảy do Rotavirus (2-4 tháng)

Hướng dẫn cho những bà mẹ xử trí đúng lúc mang con bị tiêu chảy và từ bỏ những tập quán sai trái và lạc hậu trong cùng đồng lúc chăm sóc trẻ bị tiêu chảy.

TÓM TẮT

TỪ KHÓA

Tiêu chảy, tiêu chảy cấp, bù nước

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Bệnh viện Nhi đồng (2013). Phác đồ điều trị Nhi Khoa. Nhà xuất bản Y khoa.

Bộ môn Nhi (2006) – Đại học Y dược TPHCM. Bài giảng Nhi khoa – Tập 1.

Bộ Y tế (2003). Xử trí những bệnh thường gặp ở trẻ em. Nhà xuất bản Y khoa.

Nelson Essentials of  Pediatrics (2013). Acute  and Chronic Diarrhea. Elsevier Saunders, 471-473 pp

NelsonTexbook of  Pediatrics (2011). Acute Diarrhea. Elsevier Saunders  298- 10,11pp